Sterijino pozorje kao mapa pozorišne kulture

“Sećanje je skupo, zaborav još skuplji”

Đorđe Radišić na Maloj tribini Pozorja 1974. god.

Ovogodišnje Sterijino pozorje trajaće od 26. maja do 3. juna u Evropskoj prestonici kulture, a okupiće pozorišta i vrhunske umetnike koji će izvesti čak devet predstava u takmičarskoj selekciji i tri u međunarodnoj selekciji Krugovi (program po danima pogledajte ovde). Otvaranje ovog pozorišnog festivala uveličaće predstava koja će se odigrati van takmičarske konkurencije – MILEVA, o životu heroine nauke Mileve Marić Ajnštajn, čiju režiju potpisuje Anica Tomić, čiji intervju ovom prilikom možete pročitati na našem sajtu. Narodno pozorište Sombor predstavu realizuje u koprodukciji sa Sterijinim pozorjem i Fondacijom Novi Sad-Evropska prestonica kulture 2022. Uoči ovogodišnjeg festivala, osvrnuli smo se na značaj osnovanja Sterijinog pozorja za Novi Sad, ali i tadašnji iskorak u kulturi kao i ciljeve manifestacije koje su utemeljili Ivo Andrić, Radomir Raša Radujkov i drugi.

Od Jugoslovenskih pozorišnih igara do Sterijinog pozorja

Sterijino pozorje je stalni festival nacionalne drame i pozorišta takmičarskog karaktera, koji se odražava svake godine, krajem maja meseca, u Novom Sadu. Festival je ustanovljen 15. aprila 1956. god, a razvio seiz opšte jugoslovenske proslave 150-godišnjice rođenja i 100-godišnjice smrti Jovana Sterije Popovića, velikog srpskog komediografa, dramskog pisca i poznatog kulturnog radnika XX veka. Zvanično ime ove smotre bilo je Jugoslovenske pozorišne igre, ali je ubrzo dobila popularan naziv Sterijino pozorje.

Novi Sad kao kolevka teatra

Ugledni profesor zagrebačke Akademije za kazališnu umjetnost Slavko Batušić, ovako je video osnivanje Pozorja; “Sterijina jublarna godina dala je sretan povod da se održe Prve jugoslovenske pozorišne igre i da se utvrdi konkretan plan za njihovu budućnost. Zašto je ta čast pripala Novom Sadu? Odgovor je sasvim jednostavan: po pravu što ga taj grad ima kao kolijevka ne samo vojvođanskog i srpskog, već i široko jugoslovenskog preporodnog teatra.” Ideja začeta u krugu uglednih novosadskih intelektualaca, prihvaćena je u svim kulturnim i pozorišnim centrima tadašnje države. Od tada svake godine Sterijino pozorje organizuje pozorišni festival, na kojem učestvuju pozorišta iz zemlje i inostranstva, sa predstavama rađenim po tekstovima jugoslovenskih pisaca. S druge strane, osnivanje Sterijinog pozorja imalo je i elemente institucionalizacije jednog kulturnog , književnog i pozorišnog pokreta. Možda je to bio prvi pravi prekretnički događaj i iskorak u kulturi, naročito pozorišnoj umetnosti, čitavog jugoslovenskog prostora. U definisanju programa i statusa Sterijinog pozorja učestvovale su najistaknutije ličnosti tadašnjeg društva, kulture i umetnosti: Ivo Andrić, Milan Bogdanović, Milan Dedinac, Miloš Hadžić, Eli Finci, Veljko Petrović, Bojan Stupica, Velibor Gligorijević, Radomir Radujkov… Tada su jasno artikulisani programski ciljevi: kroz stalni festival nacionalne drame, unaprediti pozorišnu umetnost i stimulisati razvoj dramske književnosti. Sve do 90-ih godina prošlog veka i raspada zemlje, u rad Pozorja i kreiranje njegovih sve brojnijih i raznovrsnijih domaćih i međunarodnih programa, uključivale su se nove generacije stvaralaca, umetnička udruženja, naučne i obrazovne institucije. Raspadom Jugoslavije promenio se identitet festivala, mada je ono ostalo otvoreno prema svim sredinama koje su ga stvarale i razvijale.

Okosnica festivala i njegova posebnost bio je i ostao savremeni dramski tekst. Oko njega su kreirani i stalno uvođeni u život novi programi i sadržaji, domaći i međunarodni. Tokom nešto više od šest decenija kontinuiranog razvoja, Pozorje je utemeljilo i razvilo niz sistematskih stručnih poslova značajnih za pozorišnu kulturu, postalo pouzdan instrument za verifikovanje scenskih i dramskih vrednosti i oslonac naučne misli o pozorištu i drami.

Kako se formira repertoar pozorja

Repertoar Pozorja se formira na osnovu selekcije, koju bira tročlani selektorski tim, na čelu sa umetničkim direktorom. Na Sterijinom pozorju mogu učestvovati profesionalna pozorišta i grupe iz zemlje i inostranstva, s predstavama rađenim po tekstovima naših pisaca, kao i domaća pozorišta s predstavama rađenim po tekstovima stranih pisaca. Festivalski program obuhvata dve selekcije: Selekciju nacionalne drame/Takmičarska selekcija i Selekciju Krugovi. Selekciju Krugovi, koju je osmislio i pokrenuo umetnički direktor Ivan Medenica, možemo definisati kao internacionalnu kontekstualizaciju najprovokativnijih i najzanimljivijih društvenih, kulturnih i teatarskih fenomena. U ovom programu mogu učestvovati samo inostrane predstave. Petočlani žiri odlučuje o Sterijinim nagradama za umetnička ostvarenja pokazana na festivalu: najbolja predstava, tekst savremene drame, dramatizacija, adaptacija, režija, scenografija, kostim, scenska muzika i glumačka ostvarenja. Pored ovih nagrada za umetnička ostvarenja, dodeljuje se i Sterijina nagrada za novinsku pozorišnu kritiku i Sterijina nagrada časopisa Scena za teatrologiju.

Pozorje kao mesto susreta umetnosti

Sterijino pozorje je mesto susreta studenata i profesora glume, režije i dramaturgije visokih pozorišnih škola za scensku umetnost iz naše zemlje i regiona. Jedinstvena manifestacija, po karakteru i značaju, koja se organizuje svake treće godine, jeste Izložba pozorišnog plakata i grafičkog oblikovanja, što čini vizuelni identitet pozorišta. Međunarodni trijenale “Pozorište u fotografskoj umetnosti”, prikazuje stvaralačka dostignuća fotografa-umetnika, inspirisanih pozorištem i pozorišnim činom. Ova izložba je jedini međunarodni program Pozorja koji je svoju promiciju doživeo u inostranstvu, u Nemačkom institutu umetnosti. Međunarodni simpozijum pozorišnih kritičara i taeatrologa, stalna je institucija Sterijinog pozorja, pod patronatom Međunarodne asocijacije pozorišnih kritičara, sa osnovnim zadatkom da razmene savremena iskustva i saznanja svetske pozorišne teorije i prakse. Izdavačka delatnost Sterijinog pozorja pokrenuta je 1956. god, paralelno sa osnivanjem ove institucije. Danas izlaze edicije “Sinteza” i “Prizor”, publikacija “Godišnjak pozorišta Srbije” i časopis za pozorišnu umetnost “Scena”, na srpskom i engleskom jeziku. Centar za pozorišnu dokumentaciju istražuje, sakuplja, obrađuje, čuva i publikuje pozorišnu dokumentaciju i vrši usluge za potrebe naučnoistraživačkog rada.

Festival koji neguje multikulturalnost

Danas možemo reći da je Sterijino pozorje ostvarilo ideje njegovih osnivača i postalo visokostručna pozorišna institucija, za unapređivanje nacionalnog pozorišnog izraza i dramske književnosti. Koliko je Sterijino pozorje postalo “saborno mesto” i “svetska adresa”, svedoče mnogobrojne izjave kriznih 90-ih godina prošlog veka. Ugledni britanski teatrolog i profesor Klajv Barker, u jeku građanskog rata u Jugoslaviji, je napisao: ”Ako Sterijino pozorje više ne može da bude dostupno bogatstvo za mene, još uvek je od vitalne važnosti da ono ostavi otvorene, koliko dugo i snažno može, mogućnosti rekonstrukcije i stvaranja iznova u budućnosti”. Teatrolog i nekadašnji predsednik Međunarodne asocijacije pozorišnih kritičara, Žorž Bani, izjavio je da je Novi Sad bio “…pomalo naš višnjik. On nam nedostaje, a ostaje nada da ćemo ga ponovo naći”. Grupa istaknutih evropskih intelektualaca je uputila apel Unesku da se Sterijino pozorje izuzme od sankcija, zbog svoje važnosti za multikulturalnost, i to ne samo na jugoslovenskom prostoru, već mnogo šire.

Autorka: msr Ljiljana Dragosavljević Savin, istoričarka

Foto: Vladimir Veličković

Povezani članci